Ubezpieczenie społeczne - co to jest, jakie ma rodzaje i kto pod nie podlega?

Ubezpieczenia społeczne to coś, z czym każdy z nas miał, ma lub będzie miał do czynienia. Co to jest ubezpieczenie społeczne, jaki jest jego cel? Jak wygląda polski system ubezpieczeń społecznych? Kto i kiedy płaci składki na ubezpieczenie społeczne? Co wchodzi w skład ubezpieczenia społecznego?

Definicja ubezpieczenia społecznego

Ubezpieczenia społeczne to system świadczeń pieniężnych i rzeczowych przysługujących pracownikom i ich rodzinom w razie choroby, niezdolności do pracy, staro­ści, śmierci, macierzyństwa. Innymi słowy, prawo ubezpieczeń społecznych to system rozwiązań mający na celu zapewnienie środków utrzymania ubezpieczonym i ich rodzinom w przypadkach czasowej lub trwałej niezdolności do pracy, niemożności zarobkowania czy ograniczenia tej zdolności. Jest to jedna z technik zabezpieczenia społecznego. W Polsce istnieje obowiązek ubezpieczenia społecznego. Reguluje to ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Rodzaje ubezpieczeń społecznych w Polsce

System ubezpieczeń społecznych w Polsce obejmuje:

  • ubezpieczenia emerytalne,
  • ubezpieczenia rentowe,
  • ubezpieczenia w razie choroby i macierzyństwa, zwane ubezpieczeniem chorobowymi,
  • ubezpieczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, zwane wypadkowymi.

Nie wszystkie ubezpieczenia społeczne są obowiązkowe – istnieją też dobrowolne ubezpieczenia społeczne, jak np. ubezpieczenie chorobowe (z nielicznymi wyjątkami).

Funkcje ubezpieczeń społecznych

Charakterystyka i podział ubezpieczeń społecznych oparty jest na jednej bazowej zasadzie – ubezpieczenia społeczne z definicji są świadczeniami przymusowymi i celowymi. Z pieniędzy, które odprowadza się na ubezpieczenia społeczne w formie składek, finansowane są emerytury, renty, a także różne zasiłki. Ubezpieczenia społeczne pozwalają skorzystać np. z zasiłku w razie choroby lub opieki nad dzieckiem, w przypadku choroby zawodowej albo wypadku przy pracy.

Świadczenia rodzinne, obecne wcześniej w systemie ubezpieczeniowym, mają obecnie charakter zaopatrzeniowy i są finansowane z budżetu państwa. Obowiązkowość ubezpieczeń społecznych to ich wiodącą cecha, gdy rozważamy różnice między ubezpieczeniami społecznymi a gospodarczymi.

Kto podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego?

Na pytanie „czy podlegam obowiązkowi ubezpieczenia społecznego” odpowiedź najprawdopodobniej brzmi „tak”, gdyż jego zakres jest bardzo szeroki. Zasady powszechnego ubezpieczenia społecznego wyróżniają różne tytuły ubezpieczeń społecznych. Wszystkie kwestie związane z obowiązkiem ubezpieczenia reguluje ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Można przyjąć, że zobligowany jest do tego każdy, kto wykonuje pracę, w szczególności zaś pracownicy. Obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu podlegają osoby, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są:

  • pracownikami;
  • osobami wykonującymi pracę nakładczą;
  • członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych;
  • osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia;
  • osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi współpracującymi;
  • posłami i senatorami pobierającymi uposażenie oraz posłami do Parlamentu Europejskiego wybranymi w Rzeczypospolitej Polskiej;
  • osobami pobierającymi stypendium sportowe;
  • osobami pobierającymi stypendium słuchaczami Krajowej Szkoły Administracji Publicznej;
  • osobami wykonującymi odpłatnie pracę, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania;
  • osobami pobierającymi zasiłek dla bezrobotnych, świadczenie integracyjne lub stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostały skierowane przez powiatowy urząd pracy;
  • osobami pobierającymi stypendium w okresie odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego dorosłych, na które zostały skierowane przez inne niż powiatowy urząd pracy podmioty kierujące na szkolenie, staż lub przygotowanie zawodowe dorosłych;
  • osobami pobierającymi stypendium na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy w okresie odbywania studiów podyplomowych i niepozostawania w zatrudnieniu;
  • duchownymi;
  • żołnierzami niezawodowymi pełniącymi czynną służbę, z wyłączeniem żołnierzy pełniących służbę wojskową w charakterze kandydata na żołnierza zawodowego oraz żołnierzy pełniących okresową służbę wojskową;
  • osobami odbywającymi służbę zastępczą;
  • funkcjonariuszami Służby Celnej;
  • osobami przebywającymi na urlopach wychowawczych lub pobierającymi zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego;
  • osobami pobierającymi świadczenia socjalne wypłacane w okresie urlopu oraz osobami pobierającymi zasiłek socjalny wypłacany na czas przekwalifikowania zawodowego i poszukiwania nowego zatrudnienia, a także osobami pobierającymi wynagrodzenie przysługujące w okresie korzystania ze świadczenia górniczego albo w okresie korzystania ze stypendium na przekwalifikowanie, wynikające z odrębnych przepisów lub układów zbiorowych pracy;
  • osobami pobierającymi świadczenie szkoleniowe wypłacane po ustaniu zatrudnienia.

Z powyższej listy wynika też, kto nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego (dotyczy to m.in. bezrobotnych). Wyrejestrowanie z ubezpieczeń społecznych może nastąpić tylko wtedy, gdy wygasł tytuł stanowiący podstawę objęcia ubezpieczeniem obowiązkowym.

Składka na ubezpieczenie społeczne

Przyznanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego (zasiłków, emerytur, rent z tytułu niezdolności do pracy) uzależnione jest od opłacania składek na te ubezpieczenia. To główna cecha ubezpieczeń społecznych, odróżniająca je od pomocy społecznej.

Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne ciąży na płatniku. Kto finansuje składki? Płatnikiem pracownika jest pracodawca. Osoby prowadzące działalność gospodarczą muszą same opłacić składki za siebie.

W przypadku składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe finansują w równych częściach płatnik składek i ubezpieczony, składki na ubezpieczenie chorobowe opłacane są przez ubezpieczonego, a na wypadkowe – przez płatnika. Osoby, które prowadzą samodzielnie działalność i są płatnikami dla samych siebie, finansują składki w całości.

Składki na ubezpieczenia trafiają do ZUS-u. Każdy ubezpieczony ma w zakładzie ubezpieczeń własne konto, na którym zapisywana jest wysokość składek, które opłacił. Część składki emerytalnej przekazywana jest do otwartego funduszu emerytalnego lub na subkoncie prowadzonym przez ZUS.

Co to jest podstawa wymiaru składek?

Jak obliczyć składki na ubezpieczenie społeczne? Zasady ustalania podstawy wymiaru składek (od którego zależą stawki ubezpieczeń społecznych), czyli wyjściowej kwoty, od której liczone są składki, są różne. Dla pracowników podstawą wymiaru składki, od której zależy wysokość składki na ubezpieczenie społeczne, jest podstawa wymiaru składek. Nie może przekroczyć kwoty, która odpowiada trzydziestokrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego. Jeśli zostanie ona przekroczona, to składki od nadwyżki nie będą pobierane. Taki limit nie dotyczy podstawy obliczanej dla potrzeb ubezpieczenia chorobowego i wypadkowego.

Żeby sprawdzić, czy limit kwoty podstawy nie został przekroczony, trzeba uwzględnić przychody ze wszystkich źródeł i tytułów ubezpieczeń, przy czym okres, za jaki je wypłacono, nie ma znaczenia. Jeśli składki, mimo przekroczenia kwoty, będą odprowadzane, to spowoduje to nadpłatę w tych składach, a po stronie ubezpieczenia zdrowotnego – niedopłatę.

Ile wynosi składka na ubezpieczenie społeczne?

To, ile procent wynoszą składki na ubezpieczenie społeczne, reguluje ustawa. Wysokość składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe określa się zawsze w formie procentowej. W przypadku składki na ubezpieczenie wypadkowe składka zależy od rodzaju wykonywanej pracy. Zasady określania składek na ubezpieczenie zdrowotne określa ustawa o ubezpieczeniach społecznych.

Wysokości składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe wynoszą:

  • na ubezpieczenie emerytalne – 19,52% podstawy wymiaru,
  • na ubezpieczenia rentowe – 8,00% podstawy wymiaru,
  • na ubezpieczenie chorobowe – 2,45% podstawy wymiaru,
  • na ubezpieczenie wypadkowe – stopa procentowa składki jest zróżnicowana, zgodnie z ustawą o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz odpowiednimi aktami wykonawczymi do tej ustawy.

Składka na ubezpieczenie zdrowotne wynosi 9% podstawy jej wymiaru. Nie odliczamy jej w całości. Kwota, o którą zmniejsza się podatek może osiągnąć maksymalnie 7,75% podstawy wymiaru składki, a 1,25% jest pokrywane z dochodu netto podatnika.

Dla osoby fizycznej podstawą wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne jest podstawa brutto z umowy o pracę, pomniejszona o składki na ubezpieczenia społeczne finansowane przez pracownika, w tym: na ubezpieczenie emerytalne (9,76%), na ubezpieczenie rentowe (1,5%) i na ubezpieczenie chorobowe (2,45%).

Termin zapłaty składek

Składki płacić trzeba co miesiąc za miesiąc poprzedni.

  • Do 5 dnia miesiąca składki ZUS opłacają jednostki budżetowe;
  • Do 10 dnia miesiąca – przedsiębiorcy opłacający składki za siebie;
  • Do 15 dnia – pozostali płatnicy.